Ο αφθώδης της Λέσβου έξι μήνες μετά, και το σημείο που κανείς δε διάβασε
Στις 16 Μαρτίου 2026 επιβεβαιώθηκε στην Πελόπη της Λέσβου το πρώτο κρούσμα αφθώδους πυρετού στην Ελλάδα από το 2000. Ορότυπος SAT1, τοπότυπος ΙΙΙ, ένας ιός που μέχρι πρόσφατα συνδεόταν κυρίως με την Αφρική. Σήμερα, έξι μήνες αργότερα, το υπουργείο μετρά πάνω από 290 θετικές εκτροφές, ενώ τα ζώα που έχουν θανατωθεί πλησιάζουν τις 90.000, σχεδόν το ένα πέμπτο των αιγοπροβάτων του νησιού. Και τον Αύγουστο η νόσος εμφανίστηκε σε Μόλυβο, Στύψη, Πέτρα, Αγία Παρασκευή και Νάπη, δηλαδή στον βορρά, εκεί όπου βρίσκεται ο πυρήνας της αυτόχθονης φυλής. Στις 28 Αυγούστου το Περιφερειακό Συμβούλιο Βορείου Αιγαίου ψήφισε το πάγωμα των θανατώσεων. Στις 2 Σεπτεμβρίου η Βουλή απάντησε με τροπολογία που παραδίδει τον επιχειρησιακό συντονισμό στο Υπουργείο Εθνικής Άμυνας, προβλέποντας πειθαρχικές κυρώσεις για όποιον δεν συμμορφώνεται. Αυτό είναι το πρώτο κρίσιμο δεδομένο. Όταν μια στρατηγική εκρίζωσης χρειάζεται πλέον στρατιωτική διοίκηση για να εφαρμοστεί, το πρόβλημα δεν είναι μόνο ο ιός. Είναι και η στρατηγική. Είναι η μέθοδος.
Τα στοιχεία της ίδιας της Γενικής Διεύθυνσης Κτηνιατρικής είναι δύσκολο να παρερμηνευθούν. Στους πρώτους τέσσερις μήνες, στη ζώνη προστασίας είχε ελεγχθεί το 68% των αιγοπροβατοτροφικών εκμεταλλεύσεων και το 31% των βοοτροφικών. Από όσες ελέγχθηκαν, θετική βρέθηκε περίπου μία στις εννέα αιγοπροβατοτροφικές και μία στις τέσσερις βοοτροφικές. Στη ζώνη επιτήρησης των δέκα χιλιομέτρων είχε ελεγχθεί το 53% των αιγοπροβατοτροφικών εκμεταλλεύσεων και μόλις το 3,5% των βοοτροφικών. Από 444 αιγοπροβατοτροφικές μονάδες της ζώνης επιτήρησης είχαν επανελεγχθεί επτά. Από 57 βοοτροφικές, καμία. Ο ιός, με άλλα λόγια, νίκησε την επιχειρούμενη ιχνηλάτηση. Μέσα σε αυτό το κενό γεννήθηκε η δημόσια συζήτηση με τον τρόπο που συνήθως γεννιούνται τέτοιες συζητήσεις στην Ελλάδα. Ως ηθικό δίλημμα. Θανάτωση ή εμβολιασμός. Σκληρότητα ή λύτρωση. Η λέξη «εμβολιάζω» έγινε σύνθημα. Στην ευρωπαϊκή νομοθεσία όμως δεν είναι σύνθημα. Είναι ένα συγκεκριμένο εργαλείο με όρους, προθεσμίες, προϋποθέσεις, ρήτρες εξόδου και κόστος. Και αξίζει να το διαβάσουμε πριν το απορρίψουμε ή πριν το παρουσιάσουμε ως εύκολη λύση.
Το δικαίωμα υπάρχει. Ο Κανονισμός 2016/429, ο Νόμος για την Υγεία των Ζώων, δίνει στα άρθρα 46, 47 και 69 στην αρμόδια αρχή κάθε κράτους μέλους τη δυνατότητα να εφαρμόσει επείγοντα εμβολιασμό κατά νόσου κατηγορίας Α. Οι ειδικότεροι όροι βρίσκονται στον κατ’ εξουσιοδότηση Κανονισμό 2023/361 και, ειδικά για τον αφθώδη πυρετό, στο Παράρτημα VII, το οποίο ξαναγράφτηκε ολόκληρο με τον Κανονισμό 2026/1073. Ο τελευταίος υπογράφηκε στις 6 Μαρτίου 2026, δέκα ημέρες πριν από την Πελόπη, δημοσιεύθηκε τον Μάιο και εφαρμόζεται από τις 2 Ιουνίου. Δεν γράφτηκε για τη Λέσβο. Οι αιτιολογικές του σκέψεις αναφέρονται στις «πρόσφατες εστίες» του 2025 στη Γερμανία, την Ουγγαρία, τη Σλοβακία και την Κύπρο και στις δυσκολίες που ανέδειξαν γύρω από τη χρήση του προστατευτικού εμβολιασμού. Η Ευρώπη, δηλαδή, είχε ήδη αρχίσει να ξαναβλέπει τους όρους του εμβολιασμού πριν η Ελλάδα αρχίσει να θανατώνει.
Τι λένε αυτοί οι όροι; Πρώτον, ο νόμος ξεχωρίζει τρία διαφορετικά εργαλεία, τα οποία στη δημόσια συζήτηση συχνά μπερδεύονται. Ο κατασταλτικός επείγων εμβολιασμός, emergency suppressive vaccination, αφορά ζώα που πρόκειται ούτως ή άλλως να θανατωθούν και εμβολιάζονται για να μειωθεί το ιικό φορτίο μέχρι να έρθει η σειρά τους. Είναι εργαλείο για περιπτώσεις στις οποίες οι θανατώσεις δεν προλαβαίνουν. Και στη Λέσβο δεν προλαβαίνουν. Ο προστατευτικός επείγων εμβολιασμός, emergency protective vaccination, αφορά υγιή ζώα που βρίσκονται σε κίνδυνο και εμβολιάζονται ώστε να παραμείνουν ζωντανά. Και ο προληπτικός, μόνιμος εμβολιασμός, αυτός που εφαρμόζεται για παράδειγμα στην Τουρκία, είναι τρίτη κατηγορία και για τον αφθώδη πυρετό μέσα στην Ευρωπαϊκή Ένωση δεν προβλέπεται καθόλου. Το Παράρτημα VII δεν περιλαμβάνει καν το αντίστοιχο μέρος που υπάρχει για άλλες νόσους. Άρα, όποιος λέει «να εμβολιάσουμε όπως η Τουρκία» ζητά κάτι που δεν υπάρχει στο σημερινό ενωσιακό πλαίσιο. Και όποιος απορρίπτει κάθε εμβολιασμό επειδή «θα γίνουμε Τουρκία» απορρίπτει κάτι διαφορετικό από αυτό που πραγματικά προβλέπει ο νόμος.
Δεύτερον, δεν χρειάζεται προηγούμενη άδεια των Βρυξελλών. Η αρμόδια αρχή κάνει αξιολόγηση κινδύνου, ενημερώνει εκ των προτέρων την Επιτροπή και τα άλλα κράτη μέλη, καταθέτει σχέδιο εμβολιασμού και η Επιτροπή το εξετάζει στο πλαίσιο της ενωσιακής διαδικασίας. Η Κύπρος, με τον ίδιο ορότυπο SAT1, παρέλαβε πάνω από ένα εκατομμύριο δόσεις από την ενωσιακή τράπεζα εμβολίων μέσα στον Φεβρουάριο, κατέθεσε σχέδιο στις 2 Μαρτίου και προχώρησε σε εμβολιασμό ολόκληρου του νησιού. Άρα το επιχείρημα ότι «η Ευρώπη δεν αφήνει» δεν έχει νομική βάση. Τρίτον, όμως, οι όροι είναι πραγματικοί και δεσμευτικοί. Επιτρέπονται μόνο αδρανοποιημένα εμβόλια. Ορίζεται ζώνη εμβολιασμού και γύρω της περιμετρική ζώνη τουλάχιστον δέκα χιλιομέτρων με ενισχυμένη επιτήρηση. Στην περίπτωση ενός νησιού, αυτή η περιμετρική ζώνη είναι σε μεγάλο βαθμό θάλασσα. Είναι ίσως το μόνο πραγματικό πλεονέκτημα που έδωσε η γεωγραφία στη Λέσβο και μέχρι σήμερα η πολιτική δεν το αξιοποίησε όσο θα μπορούσε. Ο στόχος κάλυψης είναι τουλάχιστον 80% τόσο των εκμεταλλεύσεων όσο και των ζώων. Ακολουθεί ορολογική επιτήρηση με τη μέθοδο DIVA, δηλαδή έλεγχος αντισωμάτων έναντι μη δομικών πρωτεϊνών ώστε να διακρίνεται το εμβολιασμένο από το μολυσμένο ζώο. Η επιτήρηση αυτή δεν μπορεί να ξεκινήσει νωρίτερα από τριάντα ημέρες μετά την ολοκλήρωση του εμβολιασμού.
Παράλληλα, απαγορεύεται η μετακίνηση των εμβολιασμένων ζώων, του νωπού γάλακτός τους και των γαλακτοκομικών προϊόντων τους εκτός της ζώνης, με παρέκκλιση μόνο για προϊόντα που έχουν υποστεί την προβλεπόμενη επεξεργασία του Παραρτήματος VII του Κανονισμού 2020/687. Δηλαδή παστερίωση με επακόλουθο pH κάτω του 6 ή διπλή θερμική επεξεργασία, μαζί με χωριστές γραμμές παραγωγής και αποθήκευσης. Η φέτα και το λαδοτύρι, τυριά άλμης με χαμηλό pH που παράγονται από παστεριωμένο γάλα, βρίσκονται από τη φύση τους στη σωστή πλευρά αυτής της απαίτησης. Για το νωπό κρέας, τριάντα ημέρες μετά τον εμβολιασμό, προβλέπεται έξοδος μόνο υπό συγκεκριμένους όρους: αποστέωση, αφαίρεση των κύριων λεμφαδένων, ωρίμανση για τουλάχιστον 24 ώρες σε θερμοκρασία άνω των 2 βαθμών και pH κάτω του 6. Και υπάρχει μία ακόμη ρήτρα, ίσως η σημαντικότερη από όλες, η οποία συζητείται λιγότερο από όλες. Στο Μέρος 4 του Παραρτήματος προβλέπεται περίοδος τριών μηνών «after the last remaining vaccinated animal in the vaccination zone has been killed or slaughtered». Αυτό σημαίνει ότι η περίοδος αναμονής για την άρση των περιορισμών της ζώνης δεν ξεκινά ούτε από τον τελευταίο εμβολιασμό ούτε από την τελευταία εστία. Ξεκινά από τη θανάτωση ή τη σφαγή του τελευταίου εμβολιασμένου ζώου, με εξαίρεση τη στενή κατηγορία ζώων για τα οποία ο νόμος επιτρέπει διαφορετική μεταχείριση.
Και εδώ υπάρχει ένα ενδιαφέρον στοιχείο. Η ρήτρα αυτή δεν είναι νέα. Η ίδια ακριβώς λογική, με την ίδια διάρκεια και την ίδια αφετηρία, υπήρχε ήδη στο αρχικό κείμενο του 2023. Ο κανονισμός του 2026 άλλαξε κυρίως την ορολογία. Η «περίοδος ανάκτησης» έγινε «περίοδος αναμονής» και αφαιρέθηκε η παραπομπή στον Κώδικα του WOAH, με την εξήγηση ότι στους ενωσιακούς κανόνες δεν υπάρχει καθεστώς ελευθερίας για τις νόσους κατηγορίας Α. Άρα δεν έχει νόημα η Ένωση να μιλά για «ανάκτηση καθεστώτος». Η παγίδα, επομένως, δεν είναι καινούργια. Απλώς δεν είχε διαβαστεί αρκετά. Και αυτή η ρήτρα αλλάζει το πραγματικό οικονομικό νόημα του προστατευτικού εμβολιασμού. Μέσα στην Ένωση, «εμβολιάζω για να ζήσουν» δεν σημαίνει ότι τα ζώα επιστρέφουν στην κανονικότητα χωρίς περιορισμούς. Σημαίνει ότι ζουν και παράγουν μέσα σε μια ζώνη, ότι το γάλα τους συνεχίζει να μεταποιείται υπό συγκεκριμένους όρους και ότι τα ίδια τα ζώα παραμένουν στο σύστημα μέχρι να αποχωρήσουν με σφαγή ή άλλη επιτρεπόμενη διαδρομή. Ο προστατευτικός εμβολιασμός δεν καταργεί κατ’ ανάγκην την τελική έξοδο. Μπορεί όμως να τη μετατρέψει από άμεση υγειονομική θανάτωση σε μεταγενέστερη σφαγή, αφού στο μεταξύ το ζώο έχει συνεχίσει να παράγει. Για ένα γαλακτοπαραγωγό πρόβατο με πέντε ή έξι παραγωγικά χρόνια μπροστά του, αυτή η διαφορά είναι πολύ μεγάλη. Αυτός είναι ο όρος γύρω από τον οποίο πρέπει να σχεδιαστεί όλη η πολιτική και ο πρώτος που πρέπει να εξηγηθεί καθαρά στους κτηνοτρόφους.
Μέχρι εδώ μιλάμε για τους ενωσιακούς περιορισμούς μέσα στη ζώνη. Υπάρχει όμως και ένα δεύτερο, ανεξάρτητο ρολόι: το διεθνές υγειονομικό καθεστώς της χώρας απέναντι στις τρίτες αγορές. Ο Κώδικας του WOAH, στο άρθρο 8.8.7, ορίζει πότε μια χώρα ή ζώνη μπορεί να επανέλθει σε καθεστώς «ελεύθερης χωρίς εμβολιασμό». Τρεις μήνες μετά το τελευταίο κρούσμα όταν εφαρμόζεται θανάτωση χωρίς εμβολιασμό. Τρεις μήνες όταν εφαρμόζεται εμβολιασμός αλλά όλα τα εμβολιασμένα ζώα στη συνέχεια σφάζονται. Έξι μήνες όταν γίνεται εμβολιασμός, τα ζώα διατηρούνται και αποδεικνύεται με ορολογική έρευνα NSP ότι ο ιός δεν κυκλοφορεί. Δώδεκα μήνες όταν δεν εφαρμόζεται καθόλου θανάτωση. Άρα το πραγματικό δίλημμα δεν είναι ανάμεσα σε τρεις μήνες και στην αιωνιότητα. Είναι μεταξύ διαφορετικών διαδρομών τριών, έξι ή δώδεκα μηνών, με πολύ διαφορετικό κόστος σε ζωικό κεφάλαιο και παραγωγή. Και εδώ υπάρχει κάτι που συχνά παραλείπεται στη δημόσια συζήτηση: το ελληνικό καθεστώς είναι ήδη ανεσταλμένο. Ο WOAH ανέστειλε την αναγνώριση της Ελλάδας ως χώρας ελεύθερης αφθώδους πυρετού χωρίς εμβολιασμό με ισχύ από τις 15 Μαρτίου 2026, για ολόκληρη τη χώρα και όχι μόνο για τη Λέσβο. Οι ΗΠΑ, η Αυστραλία και το Ηνωμένο Βασίλειο επέβαλαν περιορισμούς σε ελληνικά προϊόντα ζωικής προέλευσης, ενώ για τα τυριά απαιτούνται θερμική επεξεργασία, ωρίμανση και τα αντίστοιχα πιστοποιητικά. Και κανένα από αυτά τα μέτρα δεν έχει αρθεί. Το τίμημα, επομένως, που υποτίθεται ότι θα πλήρωνε η φέτα εάν εμβολιάζαμε, σε έναν βαθμό το πληρώνει ήδη επειδή δεν εμβολιάσαμε και δεν τελειώσαμε. Και το τρίμηνο της καθαρής θανάτωσης, το ρολόι δηλαδή που θα οδηγούσε στην επιστροφή του καθεστώτος, δεν έχει αρχίσει ποτέ να μετρά. Γιατί ξεκινά από το τελευταίο κρούσμα και τελευταίο κρούσμα, μέχρι σήμερα, δεν υπάρχει.
Η Γερμανία, η Ουγγαρία και η Σλοβακία το 2025 επέλεξαν θανάτωση χωρίς εμβολιασμό και ανέκτησαν το καθεστώς τους σε τρεις έως επτά μήνες. Ήταν όμως εντελώς διαφορετικές επιδημιολογικές καταστάσεις. Εστίες μετρημένες στα δάχτυλα, κυρίως σε βοοειδή, στην ηπειρωτική Ευρώπη. Όχι σχεδόν τριακόσιες θετικές εκτροφές σε πρόβατα, πάνω σε νησί, με την ιχνηλάτηση να υστερεί για μήνες. Άρα η ελληνική επιλογή δεν μπορεί να κριθεί μόνο από το πόσο γρήγορα μπορεί θεωρητικά να επιστρέψει ένα υγειονομικό status. Πρέπει να κριθεί και από το πόσο από το εμπορικό κόστος μπορεί να απομονωθεί γεωγραφικά. Και εδώ φτάνουμε στο πραγματικό διακύβευμα. Τη φέτα. Οι εξαγωγές φέτας το 2025 πλησίασαν τα 835 εκατομμύρια ευρώ και περίπου τους 105.000 τόνους. Περίπου το 69% της παραγωγής κατευθύνεται στις εξαγωγές, ενώ πέντε αγορές, Γερμανία, Ιταλία, Ηνωμένο Βασίλειο, Γαλλία και ΗΠΑ, απορροφούν περίπου το 70%. Το υπουργείο είχε αρνηθεί τον εμβολιασμό για την ευλογιά χρησιμοποιώντας ακριβώς αυτό το επιχείρημα. Τον κίνδυνο για τις εξαγωγές και ειδικά για τη φέτα. Το επιχείρημα είναι σοβαρό. Μόνο που είναι πολύ πιο ισχυρό για την ηπειρωτική Ελλάδα παρά για ένα νησί.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση ως ενιαία οντότητα δεν έχει ένα ενιαίο υγειονομικό καθεστώς. Το καθεστώς συνδέεται με κράτη μέλη και, όπου αναγνωρίζεται, με ζώνες. Η Λέσβος είναι ένα νησί με περίπου 480.000 αιγοπρόβατα που χωρίζεται με θάλασσα από τη Θεσσαλία και την υπόλοιπη ηπειρωτική χώρα. Είναι, με άλλα λόγια, μια σχεδόν φυσική ζώνη. Το ερώτημα επομένως δεν είναι αν ο εμβολιασμός στη Λέσβο θα κόστιζε αυτομάτως στη φέτα της Λάρισας. Το ερώτημα είναι αν το ελληνικό κράτος έχει κάνει την τεχνική και διπλωματική δουλειά ώστε να πείσει το Λονδίνο, την Ουάσιγκτον, την Καμπέρα και τις υπόλοιπες κρίσιμες αγορές ότι η Λέσβος μπορεί να αντιμετωπιστεί ως ξεχωριστή ζώνη. Αυτή η δουλειά έπρεπε να έχει ξεκινήσει τον Μάρτιο. Το επιχείρημα για ειδικό πρωτόκολλο νησιωτικών περιοχών, που έχω διατυπώσει ήδη από την εποχή της ευλογιάς, δεν είναι κάποιος ρομαντισμός για τα νησιά. Είναι απλή αναγνώριση του γεγονότος ότι ο νόμος προβλέπει ζώνες, ενώ η δική μας πολιτική εξακολουθεί να λειτουργεί κυρίως με τη λογική της χώρας ως ενιαίου χώρου.
Αν θέλουμε να δούμε τι θα σήμαινε πρακτικά μια ζώνη εμβολιασμού, πρέπει να κοιτάξουμε τις δύο βασικές ροές προϊόντος. Το γάλα και το κρέας. Από τον Μάρτιο, το γάλα της Λέσβου μεταποιείται μόνο μέσα στη ζώνη από την οποία προέρχεται, με παστερίωση τουλάχιστον στους 72 βαθμούς για 15 δευτερόλεπτα, ενώ ό,τι είχε παραχθεί στην υπόλοιπη Ελλάδα από λεσβιακό γάλα μετά τα μέσα Ιανουαρίου αποσύρθηκε από την αγορά. Στα τέλη Απριλίου το υπουργείο εξέδωσε οδηγό για τη σταδιακή διακίνηση ώριμων τυριών και μέσα σε επτά εβδομάδες έφυγαν από το νησί 1.304 τόνοι. Η φέτα ΠΟΠ αποτελούσε πάνω από τα τρία τέταρτα της ποσότητας. Τα προϊόντα κατευθύνθηκαν προς την υπόλοιπη Ελλάδα, την Ένωση και τρίτες χώρες, με κλειστά συστήματα παστερίωσης και χωρίς ανασυσκευασία εκτός Λέσβου. Στις 17 Αυγούστου άνοιξε και η δυνατότητα μεταφοράς από επισκέπτες: φέτα, λαδοτύρι, κασέρι, γραβιέρα και κεφαλοτύρι, με τουλάχιστον δύο μήνες ωρίμανσης και άθικτη συσκευασία. Το συμπέρασμα είναι κάπως παράδοξο αλλά καθαρό. Η τυροκομική αλυσίδα της Λέσβου λειτουργεί εδώ και έξι μήνες κάτω από όρους που δεν απέχουν πολύ από εκείνους που θα επέβαλλε μια ζώνη εμβολιασμού. Ο εμβολιασμός δεν θα άλλαζε δραματικά τη διαδρομή του τυριού. Αυτό που έχει αλλάξει δραματικά είναι η ποσότητα του γάλακτος, γιατί εκατοντάδες τόνοι οδηγήθηκαν με εντολή των αρχών σε απόρριψη και γιατί τα ζώα που τους παρήγαγαν δεν υπάρχουν πια.
Το κρέας είναι διαφορετική ιστορία. Οι σφαγές απαγορεύτηκαν από τις 16 Μαρτίου. Τα αρνιά του Πάσχα δεν πουλήθηκαν και τον Απρίλιο οι κτηνοτρόφοι έκλεισαν το λιμάνι της Μυτιλήνης για να το καταστήσουν σαφές. Έξι μήνες μετά, το κρέας των ζώων της Λέσβου δεν μπορεί να φύγει από το νησί παρά μόνο ως θερμικά επεξεργασμένο προϊόν. Η Περιφέρεια ζήτησε στις 13 Αυγούστου ελεγχόμενη επαναλειτουργία των σφαγείων με δυνατότητα διάθεσης εκτός νησιού υπό συνεχή κτηνιατρική επιτήρηση. Η απάντηση του υπουργείου περιορίστηκε σε νωπό κρέας ζώων που είχαν προέλευση εκτός νησιού και σε επεξεργασμένα προϊόντα. Στο μεταξύ, οι κτηνοτρόφοι ταΐζουν ζώα που δεν μπορούν να διαθέσουν στην αγορά. Τα σφαγεία παραμένουν ουσιαστικά κλειστά για κάθε αγορά πέρα από την τοπική, το κόστος ζωοτροφών συνεχίζει να τρέχει και η αποζημίωση για γάλα και ζωοτροφές περιμένει ακόμη την ΚΥΑ της. Και εδώ η σύγκριση με τη ζώνη εμβολιασμού είναι αποκαλυπτική. Το κρέας εμβολιασμένου ζώου έχει, τριάντα ημέρες μετά, μια σαφώς καθορισμένη διαδρομή εξόδου: αποστέωση, ωρίμανση, αφαίρεση λεμφαδένων, μετρημένο pH. Όροι που δεν απέχουν πολύ από όσους ήδη προβλέπει το ενωσιακό δίκαιο για άλλες ελεγχόμενες ζώνες. Το κρέας του σημερινού καθεστώτος δεν έχει αντίστοιχη εμπορική διαδρομή. Η θανάτωση χωρίς ολοκληρωμένο σχέδιο δεν κρατά μόνο τη νόσο στο νησί. Κρατά και την αγορά.
Υπάρχει όμως μία κρίσιμη τεχνική προϋπόθεση, χωρίς την οποία όλη η προηγούμενη συζήτηση παραμένει θεωρητική. Πρέπει να υπάρχει κατάλληλο εμβόλιο για το συγκεκριμένο SAT1 στέλεχος. Στην Ευρωπαϊκή Ένωση δεν υπάρχει σήμερα εγκεκριμένο εμβόλιο για SAT1. Το μοναδικό κεντρικά εγκεκριμένο εμβόλιο αφθώδους, το Aftovaxpur DOE, κάλυπτε τους ορότυπους O, A, Asia 1 και SAT2, όχι SAT1, και έχει αποσυρθεί κατόπιν αιτήματος του ίδιου του κατόχου της άδειας. Η Ένωση δεν διαθέτει αυτή τη στιγμή κανένα κεντρικά εγκεκριμένο εμβόλιο αφθώδους. Ο υπουργός Αγροτικής Ανάπτυξης έχει δηλώσει ότι, σε αντίθεση με την ευλογιά, για τον αφθώδη υπάρχει εγκεκριμένο ευρωπαϊκό εμβόλιο και μέθοδος DIVA. Το δεύτερο ισχύει. Το πρώτο, ειδικά για SAT1, όχι. Η νομική οδός πάντως υπάρχει. Το άρθρο 110 του Κανονισμού 2019/6 επιτρέπει, σε περίπτωση εστίας καταγεγραμμένης νόσου, τη χρήση μη εγκεκριμένου ανοσολογικού σκευάσματος με ενημέρωση της Επιτροπής. Και η ενωσιακή τράπεζα εμβολίων απέδειξε στην Κύπρο ότι μπορεί να εξασφαλίσει δόσεις SAT1. Αυτό όμως δεν λύνει μόνο του το ζήτημα. Οι ορότυποι SAT είναι από τους πιο αντιγονικά ετερογενείς της οικογένειας και η αντιστοίχιση του εμβολίου με το στέλεχος της Λέσβου, το γνωστό r1, είναι βασική προϋπόθεση για να ξέρει κανείς αν το εμβόλιο θα έχει την απαιτούμενη προστατευτική ικανότητα. Το στέλεχος της Λέσβου εμφανίζει ομοιότητα άνω του 99% με αφρικανικό στέλεχος αναφοράς του 1977 και με σύγχρονο ιρανικό στέλεχος. Η ίδια περίπου παραδοξότητα εμφανίστηκε και στην Τουρκία τον Μάιο του 2025, όταν ο SAT1 επανεμφανίστηκε εκεί για πρώτη φορά από το 1965. Τα εργαστήρια αναφοράς δεν έχουν μέχρι σήμερα δώσει πειστική εξήγηση.
Πρέπει επίσης να πούμε τι δεν κάνει το εμβόλιο, γιατί ο ενθουσιασμός είναι εξίσου κακός σύμβουλος με τον φόβο. Το πρόβατο είναι το «σιωπηλό» είδος του αφθώδους. Μπορεί να νοσεί ήπια, πολλές φορές σχεδόν αόρατα, και γι’ αυτό η ανίχνευση σε ένα νησί όπου η μεγάλη πλειονότητα των μονάδων είναι προβατοτροφικές μπορεί να καθυστερεί. Τα εμβόλια υψηλής ισχύος μειώνουν την απέκκριση του ιού κατά εκατό έως χίλιες φορές και, σύμφωνα με πειραματικά δεδομένα, μπορούν να εμποδίσουν ακόμη και την κατάσταση φορέα στο πρόβατο μετά από άμεση έκθεση. Όταν όμως ο αναπαραγωγικός αριθμός βρίσκεται μόλις πάνω από τη μονάδα, η επίδραση στη συνολική μετάδοση μπορεί να είναι πιο περιορισμένη. Ο εμβολιασμός λοιπόν δεν αντικαθιστά την ιχνηλάτηση. Της αγοράζει χρόνο. Και το βασικό επιχειρησιακό πρόβλημα της Λέσβου δεν εξαντλείται στο εμβόλιο. Είναι ότι, σύμφωνα με τα διαθέσιμα στοιχεία, έλειπαν 437 επανέλεγχοι σε κτηνοτροφικές μονάδες. Το εμβόλιο δεν κάνει τη δουλειά της κτηνιατρικής υπηρεσίας. Μπορεί όμως να κάνει τον ιό να περιμένει μέχρι να γίνει αυτή η δουλειά.
Υπάρχει και το οικονομικό σκέλος, το οποίο είναι σχεδόν αμήχανα απλό. Μια δόση εμβολίου κοστίζει κλάσμα της αποζημίωσης ενός θανατωμένου ζώου. Το κράτος έχει ήδη καταβάλει εκατομμύρια ευρώ για τις τρεις επιζωοτίες σε όλη τη χώρα, έχει υπογράψει ΚΥΑ 38 εκατομμυρίων, έχει ανακοινώσει στήριξη άνω των 7 εκατομμυρίων για κτηνοτρόφους και τυροκομεία της Λέσβου και ταυτόχρονα έχει παγώσει αποζημιώσεις για να ελέγξει καταγγελίες για εικονικά κοπάδια. Μετρά πάνω από μισό εκατομμύριο αιγοπρόβατα θανατωμένα από το 2024. Η κτηνοτροφία είναι παραγωγή πρωτεΐνης υπό βιολογική αβεβαιότητα. Το ερώτημα ενός σοβαρού κράτους δεν είναι πώς θα εξαφανίσει την αβεβαιότητα. Είναι ποιο εργαλείο τη διαχειρίζεται με το μικρότερο κόστος ανά μονάδα παραγωγής που σώζεται. Η Ένωση απάντησε σε αυτό το ερώτημα το 2015 με την οζώδη δερματίτιδα, όταν δέχθηκε εμβολιαστική εκρίζωση μιας νόσου που σήμερα κατατάσσεται στην κατηγορία Α και οι εστίες στην περιοχή μας έπεσαν από 7.483 σε 385 μέσα σε έναν χρόνο. Το απάντησε ξανά τον Φεβρουάριο στην Κύπρο, όπου ο κυπριακός Τύπος καταγράφει ήδη αισθητή υποχώρηση των κρουσμάτων. Το δόγμα της αποκλειστικής θανάτωσης δεν είναι ευρωπαϊκό. Είναι δικό μας.
Τι σημαίνουν λοιπόν όλα αυτά στρατηγικά, σήμερα, στις αρχές Σεπτεμβρίου 2026; Το υπουργείο δηλώνει ότι δεν έχει αποφασιστεί σχέδιο εμβολιασμού και ότι, ακόμη και αν εφαρμοστεί, η θανάτωση των θετικών εκτροφών παραμένει υποχρεωτική. Έχει δίκιο και, χωρίς ίσως να το θέλει, περιγράφει το μόνο σχέδιο που έχει πλέον πραγματικό νόημα. Η συνέχιση της καθαρής θανάτωσης, τώρα με στρατιωτική διοίκηση, είναι βιώσιμη μόνο εάν η νέα επιχειρησιακή δομή καταφέρει να μηδενίσει τις νέες εστίες μέσα στις επόμενες τέσσερις έως έξι εβδομάδες. Ο μόνιμος, μαζικός εμβολιασμός ως τρόπος συμβίωσης με τον ιό δεν προβλέπεται από το ενωσιακό πλαίσιο. Απομένει λοιπόν το ενδιάμεσο: θανάτωση των επιβεβαιωμένα θετικών κοπαδιών και προστατευτικός εμβολιασμός των υγιών κοπαδιών υψηλού κινδύνου, με προτεραιότητα στο αναπαραγωγικό υλικό της φυλής Λέσβου, μέσα σε ζώνη εμβολιασμού που δεν ξεπερνά την ακτογραμμή, με επιτήρηση DIVA από την τριακοστή ημέρα, με όλο το γάλα να περνά από τα τυροκομεία που ήδη το παστεριώνουν, με το ρολόι του WOAH στους έξι μήνες και με ειλικρινή προειδοποίηση προς τους κτηνοτρόφους ότι τα εμβολιασμένα ζώα θα ζήσουν μέσα στη ζώνη μέχρι τη σφαγή τους. Και χρειάζεται ένα σαφές όριο. Αν οι εστίες συνεχίζονται πέρα από τον Οκτώβριο, ο προστατευτικός εμβολιασμός πρέπει να ενεργοποιηθεί χωρίς άλλη καθυστέρηση. Η αντιστοίχιση του εμβολίου με το συγκεκριμένο στέλεχος και η επικοινωνία με τους βασικούς εμπορικούς εταίρους πρέπει να ξεκινήσουν σήμερα και όχι όταν ληφθεί η τελική απόφαση, γιατί και τα δύο απαιτούν εβδομάδες που δεν υπάρχουν.
Εμβολιάζω, λοιπόν, δεν σημαίνει ζω με τον ιό. Σημαίνει ότι επιλέγω εγώ πότε, πώς και με ποιο κόστος θα φύγει. Δεν είναι εύκολη λύση, δεν είναι λύση χωρίς εμπορικό κόστος και κυρίως δεν υποκαθιστά την επιτήρηση, την ιχνηλάτηση και τη θανάτωση των θετικών κοπαδιών. Είναι όμως εργαλείο εκρίζωσης και αυτό ακριβώς είναι το σημείο που χάθηκε στη δημόσια συζήτηση. Η Ευρώπη έγραψε τους όρους το 2023 και τους ξανάγραψε τον Μάρτιο του 2026. Η Λέσβος περιμένει ακόμη να τους διαβάσει κάποιος.